"24 kwietnia 2026 roku złożyłem wniosek do Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej, dr. Karola Nawrockiego, z prośbą o przygotowanie aktu prawnego nowelizującego ustawę lustracyjną. Celem tej inicjatywy jest ochrona ofiar przed szykanami." - podkreśla Michał Gruchała z Chojnickiego Dialogu.

Wniosek podpisały oprócz Michała Gruchały, Mirosława Dalecka - radna Powiatu Chojnickiego, Marzenna Osowicka - Radna Miasta Chojnice.

Dokument ten został przygotowany w dużej mierze przez panią profesor Krystynę Kmiecik-Baran i stanowi odpowiedź na pojawiające się w wielu miejscach w Polsce przypadki bezpodstawnych oskarżeń o współpracę z organami Służby Bezpieczeństwa, kierowanych przeciwko osobom, które często z tym systemem walczyły.

Bardzo wymownym przykładem jest sprawa oskarżenia o współpracę wieloletniego radnego Rady Miejskiej w Chojnicach, Zdzisława Januszewskiego. Radny ten został pomówiony przez emerytowanego funkcjonariusza SB, Kazimierza P., o donoszenie na księży Kościoła katolickiego w czasie swojej pracy w stowarzyszeniu PAX.

Informację tę otrzymał burmistrz Arseniusz Finster, który uznał, że jest zobligowany do złożenia doniesienia do IPN. Należy jednak zaznaczyć, że radny Januszewski nie figuruje w żadnych spisach ani rejestrach jako tajny współpracownik i nigdy nie nadano mu pseudonimu.

"W związku z tą sytuacją poprosiłem panią profesor Krystynę Kmiecik-Baran o pomoc w sformułowaniu listu do Prezydenta RP z postulatem naprawy ustawy o IPN. 24 kwietnia złożyłem ten dokument w Kancelarii Prezydenta RP. Mam nadzieję, że działanie to przyczyni się do zakończenia procederu wykorzystywania „teczek” przeciwko uczciwym Polakom i bohaterom." - dodaje Gruchała.

* * *

Wniosek o nowelizację ustawy

Szanowny Panie Prezydencie,

mamy 2026 rok -37 lat od Okrągłego Stołu i pierwszych, częściowo wolnych wyborów, a nadal w przestrzeni publicznej pojawiają się bezpodstawne pomówienia osób o współpracę z SB/UB.

Taka sytuacja pojawiła się w ostatnim czasie w naszym rodzinnym mieście Chojnice. Burmistrz Chojnic Arseniusz Finster na podstawie donosu od emerytowanego funkcjonariusza Służby Bezpieczeństwa postanowił zakwestionować dobre imię wieloletniego radnego Zdzisława Januszewskiego.

Zwracamy się z prośbą o przygotowanie aktu prawnego, który poprawi ustawę lustracyjną IPN, aby ofiary nie były szykanowane.

Ustawa lustracyjna (w Polsce głównie kojarzona z regulacjami z lat 1997–2006) miała na celu ujawnienie współpracy z komunistycznymi służbami bezpieczeństwa (np. SB). Jednak bywa krytykowana jako krzywdząca wobec osób, które same były ofiarami systemu. Oto dlaczego:

1. Brak rozróżnienia między ofiarą a współpracownikiem

Ustawa opiera się na dokumentach wytworzonych przez służby bezpieczeństwa, które to dokumenty:

• były fałszowane lub manipulowane, SB/UB musiało wykazać się osiągnięciami, aby otrzymywać podwyżki i awanse,
• nie oddawały rzeczywistego charakteru relacji.

W rezultacie: osoba szantażowana, zmuszana lub zastraszana jest traktowana tak samo jak świadomy współpracownik.

2. Ignorowanie kontekstu przymusu

W systemie komunistycznym wiele osób podpisywało zobowiązania do współpracy:

• pod groźbą utraty pracy,
• w wyniku szantażu (np. ujawnienia życia prywatnego),
• po przesłuchaniach lub represjach.

Ustawa nie uwzględnia stopnia przymusu, przez co: ofiary systemu były wtórnie karane za sytuacje, na które nie miały realnego wpływu.

3. Odpowiedzialność oparta na dokumentach służb jest fałszywym założeniem

Kluczowym dowodem o współpracy są materiały SB, które:

• były tworzone przez aparat represji, który przed przełożonymi chciał się wykazać skutecznością dla osiągnięcia własnych korzyści dotyczące awansu i podwyżek czy dodatkowych nagród, zawierały więc autorski zbiór domysłów, oszczerstw i opisu nieprawdziwych relacji czy sytuacji.

Wielką niesprawiedliwością jest to, że ciężar dowodu spada na osobę oskarżoną(po kilkudziesięciu latach wielu świadków po prostu nie żyje albo nie są dostępniz różnych powodów). Ciężar dowodów nie powinien spoczywać na osobie prześladowanej przez reżim komunistyczny, lecz na osobie/instytucji skarżąceji jedynym dowodem nie powinny to być twórcze wypociny aparatu komunistycznej represji.

Samo oskarżenie o współpracę może być obecnie wykorzystywane do niszczenia reputacji człowieka, który wcześniej był krzywdzony przez komunistyczny aparat represji. Ludzie nawet po uniewinnieniu pozostają w cieniu podejrzeń.

Dla osób wcześniej represjonowanych jest to szczególnie dotkliwe.

Istniejąca Ustawa o lustracji, prowadzi do wtórnej niesprawiedliwości. Osoby, które były inwigilowane, prześladowane lub złamane przez system, mogły po latach zostać publicznie napiętnowane, potraktowane jak sprawcy, a nie ofiary.

Co można zmienić w ustawie lustracyjnej IPN, aby ofiary nie były szykanowane:

• Wyraźne rozróżnienie: współpraca vs. przymus

Obecnie kluczowe jest, czy ktoś współpracował, ale powinno być równie ważne:

• w jakich warunkach do tej współpracy doszło.

Możliwa zmiana:

• wprowadzenie kategorii prawnych:
• „współpraca dobrowolna”
• „współpraca pod przymusem”
• „kontakt operacyjny bez współpracy”

To pozwoliłoby uniknąć wrzucania wszystkich do jednego worka.

Zmiana ciężaru dowodu

Dziś często osoba lustrowana musi się bronić przed dokumentami SB.

Możliwa zmiana:

• to państwo powinno udowodnić świadomą i dobrowolną współpracę, a nie tylko jej formalne istnienie w aktach.

Krytyczna ocena dokumentów SB

Akta służb bezpieczeństwa PRL nie są neutralnym źródłem.

Możliwa zmiana:

• ustawowe zobowiązanie sądów do:
• badania wiarygodności dokumentów,
• uwzględniania możliwości fałszerstw,
• korzystania z opinii historyków i biegłych.

Ochrona osób pokrzywdzonych

Osoby represjonowane powinny mieć silniejszy status prawny.

Możliwa zmiana:

• automatyczna ochrona dla osób uznanych za „pokrzywdzone” przez IPN,
• zakaz publicznego stygmatyzowania bez prawomocnego wyroku,
• prawo do szybkiego sprostowania i odszkodowania.

Uwzględnienie kontekstu historycznego

System PRL opierał się na presji, strachu i przemocy.

Możliwa zmiana:

• obowiązek uwzględniania:
• szantażu,
• gróźb,
• wcześniejszych represji,
• sytuacji życiowej (np. zagrożenie dla rodziny).

Ograniczenie automatycznych sankcji

Sankcje nie powinny być „z automatu”.

Możliwa zmiana:

• indywidualna ocena każdego przypadku,
• możliwość odstąpienia od konsekwencji przy współpracy wymuszonej.

Prawo do pełnej obrony

Osoby lustrowane często mają ograniczone możliwości obrony.

Możliwa zmiana:

• pełny dostęp do akt,
• prawo do powoływania świadków i ekspertów,
• wsparcie prawne (np. z urzędu).

Zmiana filozofii lustracji

Z „karania” na „wyjaśnianie”.

Możliwa zmiana:

* większy nacisk na:

• ujawnienie prawdy historycznej,
• edukację,
• pojednanie społeczne,zamiast sankcji i napiętnowania.

Podsumowanie

Najważniejsza zmiana to przesunięcie akcentu z prostego pytania:„czy współpracował?” na bardziej sprawiedliwe: „czy współpracował dobrowolniei świadomie?”

Dzięki temu osoby, które były:

• zastraszane,
• łamane psychicznie,
• zmuszane przez aparat bezpieczeństwa,
• nie byłyby traktowane jak sprawcy.

Wniosek

Największy problem nie polegał na samej idei lustracji, tylko na tym, że:system nie zawsze potrafił odróżnić uwikłanie pod presją od świadomej współpracy.

Mirosława Dalecka 

Marzenna Osowicka 

Michał Gruchała