Od kiedy i co się zmienia? Nowe regulacje w zasiłkach i orzecznictwie ZUS

12 stycznia w Dzienniku Ustaw ukazały się  przepisy, które wprowadzającą zmiany w zwolnieniach lekarskich, kontroli prawidłowości wykorzystywania tych zwolnień i orzecznictwie lekarskim w Zakładzie Ubezpieczeń Społecznych.

Ogłoszona ustawa wprowadza liczne zmiany. Są wśród nich nowe definicje pracy zarobkowej i aktywności niezgodnej z celem zwolnienia, a także możliwość świadczenia pracy u jednego pracodawcy, kiedy pracownik korzysta ze zwolnienia lekarskiego u drugiego. Co ważne, przepisy wchodzą w życie w różnych terminach.

Od 27 stycznia będą obowiązywały doprecyzowane zasady kontroli prawidłowości orzekania o czasowej niezdolności do pracy i wystawiania zaświadczeń lekarskich. Pozwolą one wyeliminować wątpliwości związane z kontrolą zwolnień. Zmiany usprawnią także kontrolę na etapie gromadzenia dowodów. 

W nowelizacji jednoznacznie wskazano na uprawnienie ZUS do kontrolowania zwolnień lekarskich z tytułu opieki nad chorym członkiem rodziny, a także wprowadzono możliwość żądania przez ZUS od ubezpieczonego wyjaśnień i informacji na potrzeby kontroli zwolnienia.

Od tej pory ZUS będzie też mógł udostępniać samorządowi lekarskiemu, dla celów postępowania o odpowiedzialności, dane, informacje i dokumenty jakie zgromadził w postępowaniach związanych z kontrolą zwolnień i z cofnięciem upoważnienia do ich wystawiania. Odwołanie do Ministra Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej od decyzji o cofnięciu upoważnienia do wystawiania zwolnień zastąpi wniosek do Prezesa ZUS o ponowne rozpatrzenie sprawy.

Kolejne zmiany wejdą w życie od 13 kwietnia. Jest wśród nich uregulowanie podejmowania przez świadczeniobiorców określonych czynności w czasie zwolnienia lekarskiego. Utrzymana jest zasada, że ubezpieczony traci prawo do zasiłku chorobowego za cały okres zwolnienia, jeśli wykonuje pracę zarobkową. Doprecyzowana została natomiast druga przesłanka. Ubezpieczony utraci zasiłek chorobowy, jeżeli będzie podejmował aktywność niezgodną z celem zwolnienia.

Do ustawy wprowadzono definicje pracy zarobkowej i pojęcie aktywności niezgodnej z celem zwolnienia. Ich wykonywanie albo podejmowanie może spowodować utratę prawa do zasiłku chorobowego. Pracą zarobkową będzie każda czynność o charakterze zarobkowym, niezależnie od stosunku prawnego będącego podstawą jej wykonania, z wyłączeniem czynności incydentalnych, których podjęcia wymagają istotne okoliczności. Taką okolicznością nie może być polecenie pracodawcy. Aktywność niezgoda z celem zwolnienia to wszelkie działania, które utrudniają lub wydłużają proces leczenia albo rekonwalescencję. Nie dotyczy to zwykłych czynności dnia codziennego lub czynności incydentalnych, których podjęcia wymagają istotne okoliczności.

Nadal kontrolę prawidłowości wykorzystywania zwolnień zgodnie z ich celem będą mogli przeprowadzać płatnicy składek uprawnieni do wypłaty zasiłków i ZUS. Uprawnienie to dotyczy zarówno zwolnień z powodu choroby, jak i z tytułu opieki nad chorym członkiem rodziny. Kontrolą mogą być obejmowane również osoby po ustaniu tytułu do ubezpieczenia chorobowego. Kontrolerzy uzyskają uprawnienia do legitymowania osoby kontrolowanej żeby ustalić tożsamość. Będą też uprawnieni do wstępu do miejsca kontroli i do odbierania informacji od osoby, którą kontrolują, jej płatnika składek i lekarza.

ZUS będzie mógł zatrudniać pielęgniarki, pielęgniarzy i fizjoterapeutów do wydawania niektórych orzeczeń. Fizjoterapeuci będą mogli orzekać w sprawach rehabilitacji leczniczej w ramach prewencji rentowej ZUS, pielęgniarki lub pielęgniarze w sprawach niezdolności do samodzielnej egzystencji.

Aż do 1 stycznia 2027 r. poczekają zmiany w zakresie wystawiania e-ZLA. Od tej daty, lekarz, na żądanie ubezpieczonego, nie będzie miał obowiązku wystawienia zwolnienia, jeżeli praca zarobkowa w jednym miejsc będzie mogła być wykonywana z uwagi na jej rodzaj. Będzie to dotyczyło np. sytuacji, w której ubezpieczony zatrudniony jest u dwóch pracodawców, np. u jednego na umowie o pracę, a u drugiego na umowie zlecenie i w czasie, gdy będzie niezdolny do wykonywania pracy u jednego pracodawcy, u drugiego ze względu na charakter pracy będzie mógł ją świadczyć. W takim przypadku ubezpieczony będzie zobowiązany poinformować płatnika składek uprawionego do wypłaty zasiłków o okresie, na który zostało mu wystawione zwolnienie od pracy z innego tytułu.

Również od początku przyszłego roku w jednym akcie prawnym będą określone postępowania związanego z wydaniem orzeczenia, niezależnie od celu, w jakim jest wydawane. Mogą to być orzeczenia dla potrzeb ustalenia prawa do świadczeń z ubezpieczeń społecznych (np. renty z tytułu niezdolności do pracy) czy dla celów pozaubezpieczeniowych (np. trwałej niezdolności do pełnienia obowiązków sędziego). Wprowadzono też jednoosobowe orzekanie. Zarówno orzeczenia wydawane po raz pierwszy, jak i orzeczenia wydawane w wyniku ponownego rozpatrzenia sprawy w związku ze sprzeciwem lub zarzutem wadliwości, co do zasady będą wydawane jednoosobowo. W sprawach szczególnie skomplikowanych, w przypadku ponownego rozpatrywania sprawy, będzie możliwość skierowania sprawy do rozpatrzenia przez trzech lekarzy orzeczników.

Badanie związane z wydaniem orzeczenia będzie można przeprowadzić zdalnie w formie e-wizyty. Określono również nowe sposoby doręczenia orzeczenia w formie dokumentu elektronicznego. Wydruk będzie możliwy na życzenie i gdy nie będzie możliwości wystawienia dokumentu elektronicznego. Termin na wydanie orzeczenia będzie wynosił maksymalne 30 dni, a osoba zainteresowana, w przypadku jego przekroczenia będzie mogła wnieść ponaglenie.

W ustawie uszczegółowiono też zasady dostępu ZUS do dokumentacji medycznej podmiotów, które udzielają świadczeń zdrowotnych. Określono obowiązki tych podmiotów w tym zakresie, utworzono katalog form, w jakich dokumentacja może być udostępniona i wskazano na jej udostępnienie termin 14 dni od otrzymania wniosku.