Gruchała: czas uchylić art. 212 Kodeksu karnego - apel organizacji społecznych

Organizacje apelują do ministra Żurka: czas uchylić art. 212 Kodeksu karnego

Ustawa anty-SLAPP obowiązuje od 8 lipca, ale chroni tylko przed pozwami cywilnymi. Za tę samą wypowiedź nadal można trafić na ławę oskarżonych. Sieć Obywatelska Watchdog Polska, Helsińska Fundacja Praw Człowieka, ARTICLE 19 Europe, Izba Wydawców Prasy i kilkanaście innych organizacji wystosowały list do Ministra Sprawiedliwości – Prokuratora Generalnego Waldemara Żurka z apelem o dekryminalizację zniesławienia.

"To konsekwencja pierwszego kroku, kiedy wspólnie walczyliśmy o ustawę anty-SLAPP. Teraz kolej na całkowite dołączenie do cywilizowanych krajów, które pozbyły się postsowieckich naleciałości. Władza musi czuć kontrolę społeczną i nie może uważać się za nieomylną, bo ma prawo za sobą. Przypomnę, że jest to prawo restrykcyjne, które ma swoje korzenie w mrocznych latach PRLu, a przede wszystkim stanu wojennego. Dlatego kierując się demokracją, jawnością i transparentnością jako kraj mamy wreszcie szansę na dołączenie do rodziny państw, które odrzuciły sądy jako narzędzie do zemsty polityków na dziennikarzach, watchdogach czy działaczach społecznych. Patrząc choćby na to, co dzieje się w Chojnicach, uważam, że już najwyższy czas wejść w XXI wiek, bo póki co nadal tkwimy w mrocznych latach połowy XX wieku, kiedy to władza wyznaczała praktycznie wszystko. Zmiana jest nieodzowna i wierzę, że już wkrótce w Polsce doczekamy się zniesienia złych przepisów." - podkreśla Michał Gruchała z Chojnickiego Dialogu.

Sygnatariusze wskazują na lukę w systemie. Im skuteczniej sądy będą odrzucać bezzasadne pozwy cywilne, tym atrakcyjniejszym narzędziem nacisku stanie się prywatny akt oskarżenia z art. 212 k.k. Jego wniesienie jest proste, a osobę krytykującą władzę czy opisującą nadużycia stawia w pozycji oskarżonego w procesie karnym, zamiast pozwanego w postępowaniu cywilnym. Samo Ministerstwo Sprawiedliwości w ocenie skutków regulacji ustawy anty-SLAPP wymieniało art. 212 jako jeden z typowych instrumentów wykorzystywanych przeciwko uczestnikom debaty publicznej.

Przepis nie jest martwy

Z danych resortu wynika, że liczba skazań z art. 212 k.k. rośnie: 394 osoby w 2021 r., 435 w 2022 r., 438 w 2023 r. i 443 w 2024 r. W samym 2024 r. 170 skazań dotyczyło zniesławienia za pomocą mediów. W ośmiu takich sprawach sąd orzekł karę pozbawienia wolności. Statystyki te obejmują wyłącznie osoby skazane, a nie wszystkich, którzy przez lata musieli bronić się w postępowaniu karnym, stawiać się na wezwania i ponosić koszty obrony. 

Europejski Trybunał Praw Człowieka wielokrotnie stwierdzał, że Polska naruszyła wolność wypowiedzi, stosując art. 212 k.k. – m.in. w sprawach Długołęcki, Kurłowicz, Lewandowska-Malec, Marian Maciejewski i Kącki przeciwko Polsce. Zgromadzenie Parlamentarne Rady Europy już w 2007 r. wzywało państwa do zniesienia kar więzienia za zniesławienie. Rekomendacja Komitetu Ministrów z 2024 r. w sprawie SLAPP idzie dalej niż unijna dyrektywa i obejmuje także postępowania karne. Polska, wdrażając standard unijny, nie dopełniła standardu Rady Europy.

Co proponują organizacje

Najspójniejszym rozwiązaniem byłoby uchylenie art. 212 k.k. i pozostawienie ochrony dobrego imienia prawu cywilnemu, które od lipca dysponuje zabezpieczeniami anty-SLAPP. Jeżeli ustawodawca uzna, że jakaś kategoria zachowań wymaga reakcji karnej, organizacje proponują nowy, znacznie węższy typ przestępstwa oszczerstwa: rozpowszechnianie konkretnego, obiektywnie fałszywego twierdzenia o faktach, ze świadomością jego nieprawdziwości i w zamiarze wyrządzenia poważnej szkody. Bez kary pozbawienia wolności i z wyraźnym wyłączeniem opinii oraz wypowiedzi w sprawach publicznych formułowanych w dobrej wierze.

List przywołuje doświadczenia innych państw. Grecja w 2024 r. uchyliła przepis o zwykłym zniesławieniu, zostawiając odpowiedzialność za świadome rozpowszechnianie fałszu. Belgia, w nowym kodeksie karnym, obowiązującym od 1 września 2026 r., zawęziła zniesławienie do złośliwego przypisania konkretnego faktu i zrezygnowała z kary więzienia. Irlandia zniosła karne zniesławienie w 2009 r.

Sygnatariusze przypominają, że w lipcu 2024 r. Ministerstwo Sprawiedliwości informowało Reporterów bez Granic o trwających pracach nad wyeliminowaniem odpowiedzialności karnej za zniesławienie. Uchwalenie ustawy anty-SLAPP to ich zdaniem najlepszy moment, by ten kierunek doprowadzić do końca.

„Prawo powinno reagować na świadome i szkodliwe kłamstwo. Nie powinno jednak sprawiać, że ceną za zabranie głosu w sprawie publicznej jest ryzyko znalezienia się na ławie oskarżonych” – piszą organizacje.

Sygnatariusze listu

Sieć Obywatelska Watchdog Polska, ARTICLE 19 Europe, Helsińska Fundacja Praw Człowieka, Izba Wydawców Prasy, Stowarzyszenie Gazet Lokalnych, Fundacja Media Forum, Fundacja Obserwatorium Demokracji Cyfrowej, Fundacja Wolności, Instytut Spraw Publicznych, Fundacja Wolności Gospodarczej, Stowarzyszenie „Lepsza Demokracja”, Stowarzyszenie NASZE PRAWO, Otwarta Rzeczpospolita – Stowarzyszenie przeciw Antysemityzmowi i Ksenofobii, Fundacja Miasto Obywatelskie Lubartów, Fundacja Frank Bold, Stowarzyszenie Kampania Przeciw Homofobii, Obywatele RP, Fundacja Wolne Sądy, Towarzystwo Dziennikarskie, Stowarzyszenie Dziennikarzy Polskich, Centrum Monitoringu Wolności Prasy SDP, Fundacja Wymiany Kulturowej toTU toTAM, Fundacja Matecznik, Fundacja Niech Żyją!.

Pełna treść listu.

foto qimono / pixabay.com